HỌC VIỆN CÔNG GIÁO VIỆT NAM
NGÀNH MỤC VỤ
NGHIÊN CỨU CON NGƯỜI
ĐỌC THỰC TẠI
ĐỂ PHỤC VỤ CON NGƯỜI THỜI ĐẠI MỚI
Lm. Nguyễn Văn Hinh (D.Min.)
Bài khai mạc, tại Giáo xứ Thủ Đức, 12.09.2026
Ngành Mục vụ tại các Trung tâm Mục vụ là mục vụ thực hành
Giới thiệu Ngành Mục vụ: nghiên cứu con người – đọc thực tại – phân định – đào luyện người kiến tạo mục vụ. Và “câu tuyên ngôn” của Ngành Mục vụ HVCGVN: “Trung tâm Mục vụ làm mục vụ cho con người; Ngành Mục vụ nghiên cứu con người để đào luyện những Người Kiến tạo Mục vụ.” – “Đọc con người – hiểu thực tại – phân định dưới ánh sáng Tin Mừng – đào luyện Người Kiến tạo Mục vụ.” Ngành Mục vụ tại HVCGVN là ngành nghiên cứu và đào luyện để hiểu con người, đọc thực tại và tìm giải pháp mục vụ. Trung tâm Mục vụ làm mục vụ cho con người; Ngành Mục vụ nghiên cứu con người và thực tại để đào luyện những người có khả năng làm mục vụ.
Top of Form
Dẫn nhập
Kính thưa: quý Đức cha, quý cha, quý tu sĩ, quý giáo sư, quý anh chị học viên và toàn thể gia đình Học viện Công giáo Việt Nam.
Khi nói đến Mục vụ, chúng ta thường nghĩ ngay đến những hoạt động phục vụ cụ thể trong đời sống Giáo hội: mục vụ giáo lý, mục vụ hôn nhân và gia đình, mục vụ các bí tích, mục vụ giới trẻ, mục vụ xã hội, mục vụ người nghèo, mục vụ di dân, mục vụ truyền thông…
Đó là mục vụ đang được thực hiện. Tại các Trung tâm Mục vụ của các giáo phận, Tổng Giáo phận hay giáo xứ, người ta trực tiếp làm mục vụ: tổ chức, đào tạo, đồng hành, hướng dẫn, chữa lành, phục vụ và loan báo Tin Mừng.
Nhưng khi bước vào Học viện Công giáo Việt Nam, chúng ta đặt một câu hỏi khác: Tại sao con người hôm nay lại cần mục vụ như thế? Con người hôm nay là ai? Họ đang gặp những vấn đề gì? Vì sao những vấn đề ấy xuất hiện? Đâu là mối rối? Đâu là đầu mối? Giáo Hội phải làm gì? Và phải đào luyện người làm mục vụ như thế nào để có thể phục vụ con người trong một thế giới đang thay đổi rất nhanh?
Đó chính là lý do cần có Ngành Mục vụ. Vì thế, có thể nói rất ngắn gọn: Trung tâm Mục vụ làm mục vụ; Ngành Mục vụ nghiên cứu mục vụ. Trung tâm Mục vụ hướng đến hành động mục vụ cụ thể. Ngành Mục vụ hướng đến nghiên cứu thực tại, nghiên cứu con người, phân định vấn đề, xây dựng phương pháp và đào luyện người kiến tạo mục vụ.
Đây là điểm khác biệt căn bản.
Nhận thức
- NGÀNH MỤC VỤ KHÔNG CHỈ HỎI: “LÀM GÌ?”, MÀ TRƯỚC HẾT HỎI: “CON NGƯỜI LÀ AI?”
Công đồng Vatican II đã đặt con người vào trung tâm của việc đọc “dấu chỉ thời đại”. Gaudium et spes khẳng định Giáo Hội phải khảo sát những dấu chỉ của thời đại và giải thích chúng dưới ánh sáng Tin Mừng; đồng thời nhấn mạnh rằng những vui mừng, hy vọng, ưu sầu và lo âu của con người thời đại cũng là của các môn đệ Đức Kitô.[1] Như vậy, mục vụ không bắt đầu bằng một chương trình. Mục vụ bắt đầu bằng một con người. Không hiểu con người thì rất dễ làm mục vụ theo thói quen. Không hiểu thời đại thì rất dễ lấy phương pháp của hôm qua để giải quyết vấn đề của hôm nay. Không hiểu văn hóa thì rất dễ nhập khẩu một mô hình mục vụ từ nơi khác mà không biết nó có phù hợp với con người Việt Nam hay không. Không phân định thì rất dễ biến mục vụ thành hoạt động. Vì thế, Ngành Mục vụ tại HVCGVN cần được hiểu như một ngành học liên ngành: thần học – triết học – nhân học – xã hội học – tâm lý học – giáo dục – truyền thông – khoa học – văn hóa – môi trường – công nghệ, nhưng tất cả được quy tụ trong một cái nhìn Kitô giáo về con người. Đây cũng là tinh thần của Antiqua et Nova: Giáo Hội không sợ khoa học và công nghệ; trái lại, Giáo Hội muốn đối thoại với chúng, nhưng phải giữ một cái nhìn toàn diện về con người, bởi trí tuệ nhân tạo không có sự phong phú của thân xác, tương quan và khả năng hướng mở của trái tim con người đối với chân lý và thiện ích.[2]
- MỘT VẤN ĐỀ LỚN CỦA CON NGƯỜI THỜI NAY: BẤT ĐỊNH – VÔ CẢM – VÔ TÍN
Nếu phải diễn tả một số khủng hoảng nổi bật của con người hôm nay bằng ba từ: Bất định – Vô cảm – Vô tín. Đây là một khung phân tích mục vụ giúp chúng ta đọc thực tại.
- Bất định
Bất định không đơn giản là “không biết”. Sâu hơn, đó là tình trạng không còn biết đâu là điểm tựa của chân lý. Con người có thể thay đổi quan điểm rất nhanh. Hôm nay tin điều này, ngày mai tin điều khác. Điều hôm nay được coi là đúng, ngày mai có thể bị thay thế. Trong môi trường kỹ thuật số, một thông tin xuất hiện liên tục có thể tạo cảm giác nó là sự thật. AI càng làm cho vấn đề này trở nên nghiêm trọng hơn: máy có thể tạo ra câu trả lời rất nhanh, rất mạch lạc, rất thuyết phục, nhưng một câu trả lời lưu loát không đồng nghĩa với một chân lý. Vì vậy, con người thời AI cần được đào luyện không chỉ để biết thông tin, nhưng để phân định sự thật.
Đây là lý do Veritatis splendor nhấn mạnh mối liên hệ giữa chân lý, lương tâm và tự do: tự do không được xây dựng trên việc mỗi người tự tạo ra chân lý cho mình.[3]
- Vô cảm
Vô cảm là khi người khác không còn được nhìn như một con người cần được yêu thương, nhưng chỉ còn được nhìn như một đối tượng. Có tiền thì được phục vụ. Có quyền thì được kính trọng. Có lợi ích thì được quan tâm. Không có lợi ích thì bị bỏ qua. Đây là nguy cơ rất lớn của một nền văn hóa quá đề cao hiệu quả. Con người có thể bị đánh giá theo năng suất, thành tích, dữ liệu, khả năng cạnh tranh. Nhưng Giáo Hội tuyên bố điều ngược lại: phẩm giá của con người không tùy thuộc vào khả năng, thành tích hay hiệu suất của họ.[4] Bởi vậy, giải pháp mục vụ đầu tiên không phải là một kỹ thuật. Đó là lòng thương xót. Đức Kitô nhìn con người trước khi nhìn vấn đề của họ. Người thấy đám đông “lầm than, vất vưởng như chiên không người chăn” và Người chạnh lòng thương.[5] Đức Thánh Cha Phanxicô gọi lòng thương xót là nền tảng đời sống của Giáo Hội và nhấn mạnh rằng tính khả tín của Giáo Hội được thể hiện qua cách Giáo Hội diễn tả tình yêu thương xót.[6] Vì thế: Mục vụ không phải trước hết là giải quyết một trường hợp; mục vụ là gặp một con người.
- Vô tín
Vô tín ở đây cũng cần được hiểu rộng hơn việc “không tin Thiên Chúa”. Đó là một tâm thế: Chỉ tin điều gì tôi có thể chứng minh bằng phương tiện của tôi. Có những điều khoa học có thể đo lường. Có những điều lý trí có thể chứng minh. Nhưng cũng có những thực tại thuộc về ý nghĩa, lương tâm, tình yêu, tự do, nhân vị, vẻ đẹp, niềm tin và mầu nhiệm. Khoa học không vì thế mà trở nên yếu. Trái lại, khoa học trở nên đúng bản chất hơn khi biết giới hạn phương pháp của mình. Thánh Gioan Phaolô II gọi đức tin và lý trí là hai cánh giúp con người vươn lên chiêm ngắm chân lý.[7] Đây là một nền tảng đặc biệt quan trọng của Ngành Mục vụ: Không chống khoa học để bảo vệ đức tin; cũng không loại bỏ đức tin để bảo vệ khoa học.
Phải đối thoại giữa đức tin và lý trí.
III. BA MÔI TRƯỜNG: TỰ NHIÊN – XÃ HỘI – SINH THÁI TÂM LINH
Nếu con người đang khủng hoảng, chúng ta không thể chỉ chữa một cá nhân mà bỏ qua môi trường đã tạo nên những khủng hoảng ấy. Vì thế, Ngành Mục vụ phải nghiên cứu con người trong môi trường.
- Môi trường tự nhiên
Thiên nhiên không phải là một đống vật chất vô trật tự. Thiên nhiên có những quy luật. Có trật tự. Có tương quan. Có giới hạn. Có hậu quả. Con người không thể tùy tiện phá vỡ mọi quy luật mà không phải trả giá. Từ đây, mục vụ có thể sử dụng những nguyên lý như cân bằng, nhân quả, tương tác, tập trung, hấp dẫn, nhất quán như những hình ảnh giúp suy tư mục vụ.
Nhưng cần phân biệt: không nên gọi tất cả những nguyên lý này là “định luật khoa học” theo cùng một nghĩa. Có những nguyên lý là định luật vật lý; có những nguyên lý được sử dụng ở đây như nguyên tắc diễn giải mục vụ. Điều quan trọng hơn là nhận ra: con người không đứng ngoài thiên nhiên. Đức Thánh Cha Phanxicô gọi đó là sinh thái toàn diện, trong đó môi trường, kinh tế, xã hội, con người và đời sống văn hóa liên kết với nhau.[8]
- Môi trường xã hội
Con người không sống một mình. Con người được hình thành trong gia đình, cộng đồng, Giáo Hội, xã hội, kinh tế, chính trị, truyền thông và văn hóa. Vì vậy, một người đang gặp khủng hoảng có thể không chỉ vì “bản thân họ có vấn đề”, mà còn vì họ đang sống trong một môi trường có vấn đề. Môi trường xã hội lành mạnh cần những nền tảng như: công bằng – bác ái – chân lý – tự do – liên đới – trách nhiệm – công ích. Nếu thiếu công bằng, con người bị tổn thương. Nếu thiếu bác ái, con người bị cô lập. Nếu thiếu chân lý, con người rơi vào tương đối hóa. Nếu thiếu tự do, con người bị áp đặt. Nếu thiếu trách nhiệm, tự do trở thành ích kỷ. Vì vậy, mục vụ xã hội không phải chỉ là “giúp người nghèo”. Mục vụ xã hội còn là xây dựng một môi trường trong đó con người được sống đúng phẩm giá của mình.
- Sinh thái tâm linh
Có một môi trường khó nhìn thấy nhưng quyết định đời sống con người: môi trường nội tâm.
Một người có thể sống trong căn nhà đẹp nhưng tâm hồn hỗn loạn. Có thể có tiền nhưng không có bình an. Có thể có hàng nghìn người theo dõi nhưng không có một người thực sự đồng hành.
Có thể có rất nhiều thông tin nhưng không có chân lý. Đây là nơi mục vụ đặc biệt cần đến Lời Chúa, Thánh Thể, cầu nguyện, lương tâm, phân định và Chúa Thánh Thần. Vì thế, Ngành Mục vụ không thể chỉ đào tạo người biết kỹ thuật. Phải đào tạo con người có đời sống nội tâm.
- ĐÔNG – TÂY – KITÔ GIÁO: BA CÁCH NHÌN CON NGƯỜI
Đây có thể là nét rất riêng của Ngành Mục vụ tại HVCGVN. Không phải sao chép một mô hình phương Tây. Không phải trở về quá khứ phương Đông. Cũng không phải pha trộn cơ học. Mà là tích hợp Đông – Tây – Kitô Giáo.
- Đông phương: nhìn từ “gốc”
Hình ảnh rất đẹp của văn hóa nông nghiệp Việt Nam là cây. Cây có gốc, thân và ngọn. Ngọn cây có thể nhìn thấy. Thân cây có thể nhìn thấy. Nhưng phần quan trọng nhất – gốc cây – lại nằm dưới đất. Ta không nhìn thấy toàn bộ cái gốc, nhưng không vì không nhìn thấy mà có thể nói gốc không tồn tại. Nếu không có gốc, cây không thể đứng vững và vươn lên. Đây có thể trở thành một hình ảnh rất mạnh để nói về con người: Con người có phần nhìn thấy và phần không nhìn thấy. Hành vi là cái thấy được. Lời nói là cái thấy được. Thành tích là cái thấy được. Nhưng bên dưới còn có: niềm tin – lương tâm – ký ức – tình yêu – nỗi sợ – khát vọng – ý nghĩa – đời sống tâm linh. Mục vụ chỉ nhìn “ngọn cây” sẽ rất dễ chữa phần ngọn mà không chạm đến cái gốc.
- Tây phương: nhìn từ “cấu trúc”
Hình ảnh văn hóa Tây phương truyền thống lại giúp chúng ta nhìn con người như một cấu trúc có thể nghiên cứu: đầu – thân – tứ chi. Đầu liên quan đến suy nghĩ. Thân liên quan đến đời sống. Tứ chi liên quan đến hành động. Khoa học hiện đại đi sâu hơn nữa vào cơ thể: tế bào, hệ thần kinh, não bộ, gene, DNA, mạng lưới sinh học… Nhưng ở đây xuất hiện một câu hỏi rất lớn:
Nếu chúng ta mô tả được bộ não, liệu chúng ta đã giải thích hết con người chưa? Ta có thể nghiên cứu hoạt động thần kinh. Ta có thể quan sát não bộ. Ta có thể đo nhiều hoạt động sinh học. Nhưng câu hỏi về ý thức, kinh nghiệm chủ quan, “tôi là ai”, ý nghĩa của sự hiện hữu và tại sao có kinh nghiệm chủ quan vẫn là những vấn đề triết học và khoa học thần kinh đang tiếp tục tranh luận. Ngay trong triết học tâm trí hiện đại, “hard problem of consciousness” vẫn được xem là một vấn đề chưa có lời giải được đồng thuận.[9] Vì thế, não không phải là toàn bộ con người. DNA cũng không phải là toàn bộ ý nghĩa của con người. Dữ liệu không phải là toàn bộ con người. AI càng không phải là toàn bộ trí tuệ con người.
- Đức Kitô: nối “gốc” với “ngọn”, nối “bên trong” với “bên ngoài”
Đây mới là điểm Kitô giáo làm cho mô hình Đông – Tây trở thành một tổng hợp mới. Kitô giáo không phủ nhận thân xác để đề cao linh hồn. Không phủ nhận lý trí để đề cao đức tin. Không phủ nhận khoa học để bảo vệ thần học. Không phủ nhận văn hóa để truyền giáo. Đức Kitô là Ngôi Lời nhập thể. Nơi Đức Kitô, Thiên Chúa đi vào lịch sử, đi vào thân phận con người.
Vì thế, Kitô giáo có thể đối thoại với cả chiều sâu Đông phương và tính hệ thống Tây phương, nhưng đưa cả hai vào một chân trời lớn hơn: con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, được cứu độ trong Đức Kitô và được Chúa Thánh Thần dẫn vào sự thật toàn vẹn.
- DNA VÀ CÂU HỎI VỀ “CHƯƠNG TRÌNH CỦA SỰ SỐNG”
Một trong những câu hỏi hấp dẫn đối với sinh viên Ngành Mục vụ hôm nay là câu hỏi về trật tự của sự sống. Khoa học hiện đại cho chúng ta biết DNA chứa thông tin sinh học; bộ gen là toàn bộ tập hợp các chỉ dẫn DNA của một tế bào và có vai trò căn bản đối với sự phát triển và hoạt động của sinh vật.[10] Nhưng từ đó phải đặt câu hỏi cẩn thận: Thông tin sinh học xuất hiện và được duy trì như thế nào? Trật tự của sự sống có ý nghĩa gì? Tại sao thế giới tự nhiên lại có thể được con người nhận biết bằng lý trí và toán học? Tại sao con người lại có khả năng đặt câu hỏi về chính nguồn gốc của mình? Đây là lúc khoa học gặp triết học. Và triết học mở ra câu hỏi về siêu hình học. Sau đó thần học đặt câu hỏi về Đấng Tạo Hóa. Cách mạnh hơn là:
Khoa học giải thích cơ chế; triết học đặt câu hỏi về nền tảng và ý nghĩa; đức tin nhận ra Đấng Tạo Hóa và Cứu Độ. Công đồng Vatican II dạy rằng Thiên Chúa để lại chứng từ về chính mình trong các thực tại được tạo dựng; còn Fides et ratio khẳng định sự thật của lý trí và sự thật của mạc khải không chống nhau nhưng hướng về sự hiệp nhất của chân lý.[11] Đây là một nguyên tắc rất quan trọng cho HVCGVN: Không dùng đức tin để thay thế khoa học; không dùng khoa học để loại bỏ đức tin.
- DARWIN và KHOA HỌC TIẾN HÓA HIỆN ĐẠI
Darwin thế kỷ XIX không còn là toàn bộ khoa học tiến hóa thế kỷ XXI. Ngày nay, lý thuyết tiến hóa đã được mở rộng nhờ di truyền học, sinh học phân tử, di truyền quần thể, hóa thạch, sinh thái học và nhiều ngành khoa học khác. Vấn đề thần học không phải là đơn giản chọn một bên: Darwin hoặc Thiên Chúa. Vấn đề sâu hơn là: Khoa học tiến hóa giải thích tiến trình của sự sống như thế nào; còn câu hỏi về nguồn gốc tối hậu, nền tảng của hữu thể, ý nghĩa của sự sống và Thiên Chúa thuộc một tầng vấn đề khác. Đây chính là nơi Ngành Mục vụ cần đào tạo sinh viên có khả năng phân biệt các cấp độ của câu hỏi. Không phải câu hỏi nào cũng giải quyết bằng cùng một phương pháp.
VII. CHIẾN LƯỢC MỤC VỤ: LÒNG THƯƠNG XÓT – MÔI TRƯỜNG – VĂN HÓA
Từ việc đọc con người, chúng ta đi đến giải pháp. Tôi đề nghị ba hướng lớn: Lòng thương xót – Môi trường – Văn hóa.
- Lòng thương xót: chữa con người
Đức Kitô không bắt đầu bằng việc kết án. Người nhìn. Người lắng nghe. Người chạnh lòng thương. Người chữa lành. Người tha thứ. Người trao lại phẩm giá. Người gọi con người bước vào một đời sống mới. Vì thế, người làm mục vụ phải có con mắt mục vụ: nhìn thấy con người phía sau vấn đề.
- Môi trường: chữa hệ thống
Không thể chỉ nói với một người: “Anh phải thay đổi.” Mà phải hỏi: “Môi trường nào đang làm cho anh khó thay đổi?” Gia đình thế nào? Giáo xứ thế nào? Trường học thế nào? Mạng xã hội thế nào? Nền kinh tế thế nào? Văn hóa thế nào? Môi trường tâm linh thế nào? Đó là lý do Laudato si’ phát triển khái niệm sinh thái toàn diện: các vấn đề môi trường, xã hội và con người liên kết chặt chẽ với nhau.[12]
- Văn hóa: chữa cách con người suy nghĩ và sống
Mục vụ không thể chỉ đưa ra một chương trình. Phải đi vào văn hóa. Ở đây, Việt Nam có một kho tàng rất lớn: gia đình – làng xã – cộng đồng – tình nghĩa – hòa khí – lòng hiếu thảo – tinh thần tương trợ – khả năng thích nghi – kinh nghiệm sống gần thiên nhiên. Nhưng văn hóa cũng cần được thanh luyện bằng Tin Mừng. Đây là hội nhập văn hóa. Không phải bê nguyên mô hình Mỹ. Không phải sao chép mô hình châu Âu.Không phải đóng cửa trong mô hình truyền thống Việt Nam. Mà là: Tin Mừng → gặp văn hóa → thanh luyện văn hóa → nâng văn hóa → làm cho Tin Mừng bén rễ trong văn hóa.
VIII. CHU KỲ CỦA ĐỨC TIN: TIN – NGHI NGỜ – CHỐNG ĐỐI – TÌM KIẾM – TIN
Có một hiện tượng rất đáng quan tâm trong mục vụ hôm nay. Có người được sinh ra trong gia đình Công giáo nên tin. Sau đó bước vào đại học. Gặp khoa học. Gặp triết học. Gặp các quan điểm khác. Bắt đầu nghi ngờ. Có người chống đối. Có người bỏ đạo. Nhưng có người tiếp tục tìm kiếm. Và sau một hành trình dài, họ trở lại với đức tin – nhưng không còn là đức tin của trẻ thơ; đó là một đức tin trưởng thành hơn, có lý trí, có kinh nghiệm và có tự do.
Có thể diễn tả như một chu kỳ mục vụ: Tin → nghi ngờ → chất vấn → tìm kiếm → phân định → gặp gỡ → tin trưởng thành. Đây không phải là quy luật tâm lý áp dụng cho mọi người, nhưng là một mô hình mục vụ hữu ích để hiểu hành trình đức tin của một số người. Vì vậy, khi một sinh viên đặt câu hỏi về đức tin, người làm mục vụ không nên hoảng sợ. Một câu hỏi chân thành có thể là khởi đầu của một đức tin trưởng thành. Công việc của người mục vụ không phải là dập tắt câu hỏi. Mà là đồng hành với người đang tìm kiếm chân lý.
- VÌ SAO CÓ NGÀNH MỤC VỤ TẠI HVCGVN?
Đến đây chúng ta có thể trả lời câu hỏi: Tại sao các Trung tâm Mục vụ đã có rất nhiều hoạt động mục vụ, mà HVCGVN còn cần Ngành Mục vụ? Bởi vì làm mục vụ và nghiên cứu mục vụ không hoàn toàn giống nhau. Trung tâm Mục vụ cần trả lời: Làm gì cho cộng đoàn hôm nay? Ngành Mục vụ phải hỏi: Tại sao cộng đoàn cần điều đó? Con người đang thay đổi thế nào? Vấn đề nằm ở đâu? Đâu là nguyên nhân? Đâu là đầu mối? Giải pháp nào phù hợp với Tin Mừng? Giải pháp nào phù hợp với văn hóa Việt Nam? Làm thế nào để đào luyện người có khả năng thực hiện? Làm thế nào để lượng giá kết quả? Vì thế, Ngành Mục vụ có thể được định nghĩa: Ngành Mục vụ là ngành học nghiên cứu con người và thực tại xã hội trong ánh sáng Tin Mừng, nhằm đào luyện những người có khả năng đọc thực tại, nhận ra mối rối và đầu mối, phân định, thiết kế giải pháp mục vụ, tổ chức thực hiện và lượng giá, để phục vụ con người và xây dựng Giáo Hội trong từng bối cảnh văn hóa cụ thể. Đây chính là điểm nối với mô hình Khoa Mục vụ mà chúng ta đang xây dựng: Thực tại → Phân định → Hành động → Đào luyện → Lượng giá → Đức Kitô → Sai đi.
- NGƯỜI HỌC NGÀNH MỤC VỤ KHÔNG CHỈ TRỞ THÀNH “NGƯỜI LÀM VIỆC GIÁO HỘI”
Mục tiêu cuối cùng không phải đào tạo thêm một người biết tổ chức chương trình. Không phải đào tạo một “nhân viên Giáo Hội”. Không phải đào tạo người biết thật nhiều tài liệu. Mục tiêu là đào tạo Người Kiến tạo Mục vụ. Người kiến tạo mục vụ phải có: Tâm để thương người. Trí để hiểu người. Ý chí để phục vụ. Đức tin để phân định. Kiến thức để nghiên cứu. Phương pháp để hành động. Kỹ năng để tổ chức. Đời sống thiêng liêng để ở lại trong Đức Kitô. Và trên hết: không làm thay con người, nhưng đào luyện con người; không áp đặt, nhưng đồng hành; không giữ người khác trong sự lệ thuộc, nhưng trao trách nhiệm; không chỉ làm việc cho Giáo Hội, nhưng giúp người khác trở thành chủ thể của sứ mạng Giáo Hội.
Đây là tinh thần rất gần với con đường hiệp hành: hiệp thông – tham gia – sứ vụ.[13]
- ĐẶC BIỆT TRONG THỜI AI: CON NGƯỜI CÀNG PHẢI TRƯỞNG THÀNH
Ngày nay AI có thể trả lời. AI có thể viết. AI có thể dịch. AI có thể phân tích. AI có thể tạo hình ảnh. AI có thể tổng hợp kiến thức. Nhưng AI không thể thay thế toàn bộ con người. Antiqua et Nova phân biệt rõ trí tuệ nhân tạo với trí tuệ con người: trí tuệ con người là một thực tại sống động, gắn với thân xác, tương quan, kinh nghiệm và khả năng hướng tới chân lý và thiện ích; AI chỉ có thể mô phỏng một số hoạt động trí tuệ của con người.[14] Đức Leo XIV cũng nhấn mạnh rằng AI đòi hỏi trách nhiệm và phân định để được sử dụng vì thiện ích của mọi người.[15] Vì vậy: AI càng thông minh → con người càng phải trưởng thành. AI có thể cung cấp câu trả lời. Con người phải biết đặt câu hỏi. AI có thể tạo văn bản. Con người phải biết kiểm chứng. AI có thể phân tích dữ liệu. Con người phải biết phân định. AI có thể mô phỏng cảm xúc. Con người phải biết yêu thương. AI có thể đưa ra lựa chọn. Con người phải chịu trách nhiệm. Và điều quan trọng nhất: AI có thể hỗ trợ trí tuệ; AI không thể thay thế lương tâm. AI có thể phục vụ con người; AI không thể trở thành Thiên Chúa. Đây chính là một trong những lý do quan trọng nhất để Ngành Mục vụ nghiên cứu con người trong thời đại AI.
XII. GIÁO HỘI CÓ MỘT “CHIẾN LƯỢC” KHÔNG?
Có. Nhưng chiến lược của Giáo Hội không phải trước hết là một kế hoạch kinh doanh. Chiến lược của Giáo Hội bắt đầu từ Đức Kitô. Đức Kitô sai các môn đệ. Chúa Thánh Thần hướng dẫn Giáo Hội. Giáo Hội đọc dấu chỉ thời đại. Giáo Hội lắng nghe. Giáo Hội phân định. Giáo Hội đào luyện. Giáo Hội sai đi. Công đồng Vatican II đã đặt nền tảng cho việc Giáo Hội đọc thế giới hiện đại dưới ánh sáng Tin Mừng.[16] Thượng Hội đồng về tính hiệp hành tiếp tục nhấn mạnh một Giáo Hội của hiệp thông, tham gia và sứ vụ, đồng thời mời gọi các Giáo Hội địa phương thực hiện những chọn lựa mục vụ phù hợp với hoàn cảnh văn hóa của mình.[17] Vì vậy, HVCGVN có thể đóng góp một cách rất đặc biệt: nghiên cứu con người Việt Nam trong thế giới đang biến đổi, dưới ánh sáng Tin Mừng và trong sự hiệp thông với Giáo Hội hoàn vũ. Đây không phải là việc nhỏ. Đây là một sứ mạng.
Kết luận: HVCGVN cần những người biết “đọc” con người
Kính thưa quý cha, quý giáo sư và quý anh chị học viên,
Nếu các Trung tâm Mục vụ là nơi làm mục vụ, thì HVCGVN phải trở thành một nơi suy tư về mục vụ. Nếu Trung tâm Mục vụ giải quyết những vấn đề cụ thể, thì Ngành Mục vụ phải giúp chúng ta hiểu tại sao những vấn đề ấy xuất hiện. Nếu Trung tâm Mục vụ chăm sóc con người, thì Ngành Mục vụ phải giúp Giáo Hội hiểu con người sâu hơn. Nếu Trung tâm Mục vụ cần những người phục vụ, thì HVCGVN phải đào tạo những Người Kiến tạo Mục vụ. Và nếu thời đại hôm nay đang đứng trước những khủng hoảng của bất định, vô cảm và vô tín, thì Ngành Mục vụ phải giúp Giáo Hội đem đến ba điều: Lòng thương xót để chữa lành con người. Môi trường lành mạnh để con người được sống và phát triển. Văn hóa được Tin Mừng soi sáng để con người tìm lại căn tính và ý nghĩa. Tất cả quy về một điểm: Con người. Nhưng con người không thể hiểu trọn vẹn nếu không hiểu Đức Kitô. Và Đức Kitô không thể được loan báo cách hữu hiệu nếu không hiểu con người và nền văn hóa cụ thể mà Người được loan báo. Do đó, có thể cô đọng sứ mạng của Ngành Mục vụ HVCGVN trong một câu: Đọc con người – hiểu thực tại – phân định dưới ánh sáng Tin Mừng – đào luyện Người Kiến tạo Mục vụ – để phục vụ con người và xây dựng Giáo Hội trong thời đại mới. Và trong thời đại AI, có thể nói ngắn hơn nữa: AI giúp con người biết nhiều hơn; Ngành Mục vụ giúp con người sống đúng hơn. AI có thể làm cho con người thông minh hơn; Đức Kitô làm cho con người trở thành người hơn.
Xin Chúa Thánh Thần, Đấng xây dựng và hướng dẫn Hội Thánh, ban cho HVCGVN một trí tuệ biết tìm kiếm chân lý, một trái tim biết thương xót, một tinh thần biết phân định và một lòng can đảm để bước vào những thực tại mới của con người Việt Nam.
Xin Chúa cho Ngành Mục vụ không chỉ đào tạo người “làm mục vụ”, nhưng đào tạo những Người Kiến tạo Mục vụ: biết đọc thực tại, biết hiểu con người, biết tìm đầu mối, biết gỡ rối, biết vạch lối, biết đào luyện, biết lượng giá và cuối cùng biết đưa con người gặp Đức Kitô.
Xin Chúa Thánh Thần dẫn đường. Xin Đức Kitô ở cùng chúng ta. Xin Giáo Hội sai chúng ta đi.
HVCGVN tháng Chín 2026
Lm. Nguyễn Văn Hinh (D.Min)
CHÚ THÍCH
[1] Công đồng Vatican II, Gaudium et spes, số 1–4. Công đồng đặt “những vui mừng và hy vọng, ưu sầu và lo âu” của con người thời đại vào trong mối quan tâm của các môn đệ Đức Kitô, đồng thời yêu cầu Giáo Hội khảo sát và giải thích các “dấu chỉ thời đại” dưới ánh sáng Tin Mừng.
[2] Bộ Giáo lý Đức tin và Bộ Văn hóa và Giáo dục, Antiqua et Nova: Note on the Relationship Between Artificial Intelligence and Human Intelligence, 28.01.2025, đặc biệt các số 1–6, 33–43. Văn kiện nhấn mạnh sự khác biệt giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người, đồng thời đặt phẩm giá con người và công ích làm tiêu chuẩn phân định.
[3] Thánh Gioan Phaolô II, Veritatis splendor, 06.08.1993, số 32, 54, 62. Văn kiện trình bày mối liên hệ giữa chân lý, tự do và lương tâm.
[4] Bộ Giáo lý Đức tin, Dignitas infinita, 02.04.2024, số 1 và các phần về phẩm giá con người trong bối cảnh công nghệ. Văn kiện khẳng định phẩm giá của con người có nền tảng nơi chính hữu thể của con người, không tùy thuộc khả năng hay thành tích.
[5] X. Mt 9,36; Mc 6,34. Hình ảnh Đức Giêsu chạnh lòng thương đám đông là một trong những nền tảng Kinh Thánh quan trọng cho linh đạo mục vụ.
[6] Đức Phanxicô, Misericordiae vultus, 11.04.2015, số 8–10. Đức Thánh Cha trình bày lòng thương xót như biểu hiện cụ thể của tình yêu Thiên Chúa và như nền tảng của đời sống cũng như hoạt động mục vụ của Giáo Hội.
[7] Thánh Gioan Phaolô II, Fides et ratio, 14.09.1998, phần mở đầu và các số 1, 16–17, 34, 43, 48. Văn kiện trình bày sự bổ túc giữa đức tin và lý trí trong việc tìm kiếm chân lý.
[8] Đức Phanxicô, Laudato si’, 24.05.2015, chương IV, đặc biệt số 137–138 về “sinh thái toàn diện”, trong đó các chiều kích môi trường, con người và xã hội được nhìn trong mối liên hệ với nhau.
[9] David J. Chalmers và các thảo luận hiện nay về vấn đề ý thức. Stanford Encyclopedia of Philosophy, “The Neuroscience of Consciousness”, trình bày “hard problem” như vấn đề về việc giải thích tại sao và bằng cách nào các quá trình vật lý lại đi kèm kinh nghiệm chủ quan.
[10] National Human Genome Research Institute, “Genome” và “Deoxyribonucleic Acid (DNA) Fact Sheet”. DNA được mô tả như phân tử chứa thông tin/chỉ dẫn sinh học; bộ gen là toàn bộ tập hợp DNA của một sinh vật.
[11] Công đồng Vatican II, Dei Verbum, số 3; Thánh Gioan Phaolô II, Fides et ratio, đặc biệt số 34 và 43. Dei Verbum nói đến chứng từ của Thiên Chúa nơi các thực tại được tạo dựng; Fides et ratio khẳng định sự hòa hợp giữa chân lý của lý trí và chân lý của mạc khải.
[12] Đức Phanxicô, Laudato si’, số 137–138. Khái niệm “sinh thái toàn diện” vượt khỏi việc chỉ bảo vệ thiên nhiên để bao gồm các chiều kích con người và xã hội.
[13] Thượng Hội đồng Giám mục, For a Synodal Church: Communion, Participation, Mission, Tài liệu Chung kết, 26.10.2024. Văn kiện trình bày tính hiệp hành trong tương quan với hiệp thông, tham gia và sứ vụ, đồng thời hướng đến việc thực hiện phù hợp tại các Giáo Hội địa phương.
[14] Bộ Giáo lý Đức tin và Bộ Văn hóa và Giáo dục, Antiqua et Nova, đặc biệt số 34 và các số liên quan đến sự khác biệt giữa trí tuệ con người và AI.
[15] Đức Leo XIV, Diễn từ với đại diện giới truyền thông, 12.05.2025; Sứ điệp gửi Hội nghị về AI, đạo đức và quản trị doanh nghiệp, 17.06.2025. Đức Thánh Cha nhấn mạnh trách nhiệm, phân định và việc sử dụng AI vì thiện ích của toàn thể nhân loại.
[16] Công đồng Vatican II, Gaudium et spes, số 4. Giáo Hội có bổn phận khảo sát các dấu chỉ thời đại và giải thích chúng dưới ánh sáng Tin Mừng.
[17] Thượng Hội đồng Giám mục, For a Synodal Church: Communion, Participation, Mission, Tài liệu Chung kết, 26.10.2024.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Công đồng Vatican II. Gaudium et spes. 1965.
Công đồng Vatican II. Dei Verbum. 1965.
Đức Phanxicô. Laudato si’. 2015.
Đức Phanxicô. Misericordiae vultus. 2015.
Đức Phanxicô. Fratelli tutti. 2020.
Thánh Gioan Phaolô II. Veritatis splendor. 1993.
Thánh Gioan Phaolô II. Fides et ratio. 1998.
Bộ Giáo lý Đức tin. Dignitas infinita. 2024.
Bộ Giáo lý Đức tin và Bộ Văn hóa và Giáo dục. Antiqua et Nova: Note on the Relationship Between Artificial Intelligence and Human Intelligence. 2025.
Thượng Hội đồng Giám mục. For a Synodal Church: Communion, Participation, Mission. Tài liệu Chung kết. 2024.
Leo XIV. Audience to Representatives of the Media. 12.05.2025.
National Human Genome Research Institute. Genome; Deoxyribonucleic Acid (DNA) Fact Sheet.
Stanford Encyclopedia of Philosophy. The Neuroscience of Consciousness.