Học phân biệt giữa sự tự phê mang tính xây dựng và sự hạ thấp giá trị bản thân có thể biến sự tự phê liên tục thành động lực tiến bộ hơn là nguồn gốc gây nản lòng.

Chúng ta thường nghe nói rằng không được để những suy nghĩ tiêu cực xâm chiếm mình và chỉ nuôi dưỡng một cuộc đối thoại nội tâm tích cực. Tuy nhiên, không phải tất cả những tư tưởng phê bình đều nhất thiết là xấu. Một số tư tưởng có thể giúp nhận ra sai lầm và khuyến khích sự thay đổi. Vấn đề nảy sinh khi sự tự phê này trở nên tràn ngập, dẫn đến sự nản lòng và biến thành sự hạ thấp giá trị bản thân nói chung. Kiểu tự phê độc hại này cuối cùng sẽ thuyết phục bạn rằng bạn xấu xa hết cách cứu chữa và không có khả năng tiến bộ.

Từ lâu, tâm lý học đã nhấn mạnh tầm quan trọng của cuộc đối thoại nội tâm tích cực (“bạn có thể làm được,” “bạn có khả năng”). Quả thế, nhiều nghiên cứu khẳng định rằng kiểu suy nghĩ này củng cố động lực và sự tự tin. Một nghiên cứu được công bố năm 2021 trên tạp chí Scientific Reports cho thấy rằng việc tự phê đúng mức cũng có thể cải thiện hiệu suất nhận thức. Nó giúp tỉnh thức, nhận diện sai lầm và tự tạo động lực để cải thiện. Ngược lại, theo nghiên cứu này, thái quá trong những tư tưởng tích cực có thể dẫn đến việc đánh giá quá cao khả năng của bản thân. Những kết quả này nhắc nhở rằng sự phát triển cá nhân cũng đòi hỏi khả năng nhận ra những giới hạn và thất bại của mình, nếu không nguy cơ là sẽ rơi vào sự kiêu ngạo thái quá.

Ranh giới giữa sự sửa lỗi mang tính xây dựng và sự hạ thấp giá trị bản thân

Do đó, vấn đề cốt yếu không phải là liệu cần phải im lặng sự phê bình nội tâm của mình hay không, nhưng là xác định nó đóng vai trò gì trong cuộc sống của chúng ta. Liệu nó có thúc đẩy sự thay đổi hay chỉ tạo ra cảm giác tội lỗi và chán nản? Một nghiên cứu được công bố năm 2025 trên tạp chí BMC Psychology cho thấy những người quản lý tốt nhất sự tự phê không tìm cách làm cho nó im lặng, mà đúng hơn học cách lắng nghe nó một cách phân định và khoan dung.

“Nếu những tư tưởng lặp đi lặp lại được sử dụng như những dấu hiệu cho phép hành động khác đi, thì chúng có thể trở thành động lực biến đổi bản thân“.

Các nhà nghiên cứu đã xác định một số hình thức tự phê xấu: loại đánh giá thấp kỹ năng cá nhân, loại luôn dự đoán thất bại, loại tách rời khỏi cảm xúc, và cuối cùng, loại tàn phá nhất, loại nghi ngờ chính giá trị của cá nhân. Những người vững chắc về mặt tâm lý không đồng nhất với những tiếng nói này và không coi chúng là chân lý tuyệt đối. Đúng hơn, họ xem chúng như những tư tưởng thoáng qua, gắn liền với cảm xúc, sự mệt mỏi hoặc một hoàn cảnh cụ thể.

Tiếng nói tự phá hoại vì muốn bảo vệ bản thân

Khi cuộc đối thoại nội tâm tiêu cực thắng thế, nó có thể tạo ra cảm giác bị bức hại dai dẳng và vô hình. Những tư tưởng này có thể thúc đẩy người ta đến việc tự phá hoại bản thân, cả trong cuộc sống cá nhân và nghề nghiệp. Tuy nhiên, tâm lý học nhấn mạnh rằng tiếng nói này hầu như luôn tìm cách bảo vệ cá nhân trước những đau khổ, sự gạt bỏ, thất bại lặp đi lặp lại hoặc kiệt sức. Thế nhưng, các chiến lược mà nó sử dụng thường không thích ứng và phản tác dụng.

Do đó, bước đầu tiên để thay đổi không phải là chống lại tiếng nói nhỏ nội tâm, nhưng là nhận thức được nó. Nó hệ tại xác định những suy nghĩ lặp đi lặp lại, quan sát chúng và diễn đạt chúng một cách rõ ràng. Nếu bạn phản ứng với cuộc đối thoại nội tâm này bằng sự xấu hổ hoặc gay gắt, bạn sẽ tự khép kín mình trước bất kỳ sự tiến triển nào. Điều này dễ dàng khiến bạn luôn ở thế phòng thủ và củng cố chính những sơ đồ mà bạn muốn thay đổi. Trái lại, nếu những tư tưởng này được sử dụng như những dấu hiệu cho phép hành động khác đi, chúng có thể trở thành động lực biến đổi bản thân.

Vì vậy, để biến sự tự phê nội tâm thành đồng minh, hãy bắt đầu bằng cách viết ra những tư tưởng tiêu cực xuất hiện trong đầu. Thật vậy, những tư tưởng không được thừa nhận là mạnh mẽ nhất, vì vậy việc viết chúng ra cho phép làm giảm sức mạnh của chúng. Công việc làm rõ này thúc đẩy việc giữ khoảng cách và mở đường cho một phản ứng hợp lý và cân bằng hơn. Bằng cách này, cuộc đối thoại nội tâm có thể trở thành một công cụ điều chỉnh và tiến bộ, thay vì là một nguồn hạ thấp giá trị bản thân liên tục.

Tý Linh

(theo Bogna Białecka, Aleteia)