VATICAN TỔ CHỨC CUỘC ĐỐI THOẠI VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ PHẨM GIÁ CON NGƯỜI

Thứ Sáu, ngày 30 tháng 10, các chuyên gia quốc tế về trí tuệ nhân tạo đã cùng với đại diện Tòa thánh tham dự cuộc đối thoại tại Vatican, nhằm thảo luận về tương lai của trí tuệ nhân tạo (AI) và những tác động của công nghệ này đối với phẩm giá con người.

Tại Casina Piô IV ngày 30 tháng 10, các tham dự viên đã xem xét cách thức duy trì quyền kiểm soát của con người đối với những hệ thống ngày càng có khả năng hoạt động tự chủ, đồng thời bảo đảm rằng tiến bộ công nghệ luôn phục vụ con người và công ích.

Cuộc gặp gỡ mang chủ đề Tương lai của trí tuệ nhân tạo: Cuộc đối thoại giữa Vatican và giới khoa học về những phát triển và ứng dụng của các công nghệ thông minh, do Hàn lâm viện Giáo hoàng về Sự sống và Viện Future of Life (Tương lai của Sự sống) – một tổ chức độc lập nghiên cứu những rủi ro của các công nghệ tiên tiến – đồng tổ chức.

Mục tiêu của cuộc gặp gỡ là thúc đẩy đối thoại giữa cộng đồng khoa học và Ủy ban Liên bộ về Trí tuệ nhân tạo, do Đức Hồng y Michael Czerny làm Chủ tịch, xoay quanh những hệ quả về nhân học, luân lý và xã hội của tiến trình đổi mới công nghệ.

Cuộc đối thoại tiếp nối đường hướng của Thông điệp Magnifica humanitas, được Đức Thánh cha Lêô XIV ban hành ngày 15 tháng 5, về việc bảo vệ con người trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Thông điệp kêu gọi không xem tiến bộ công nghệ như mục đích tự thân, đồng thời bảo vệ vị thế ưu tiên của lương tâm và tự do con người.

Phiên họp khai mạc do Nữ tu Helen Alford, Chủ tịch Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học Xã hội, và Đức Hồng y Czerny chủ tọa. Đức Tổng Giám mục Renzo Pegoraro, Chủ tịch Hàn lâm viện Giáo hoàng về Sự sống và Quỹ RenAIssance, đã giới thiệu phiên thảo luận khoa học.

Nữ tu Helen Alford đã điểm lại ngắn gọn lời cảnh báo của giáo huấn xã hội Công giáo về nguy cơ quyền lực công nghệ và kinh tế của trí tuệ nhân tạo bị tập trung trong tay một số ít người.

Nữ tu nhấn mạnh: “Công bằng xã hội không chỉ là mục tiêu cần bảo đảm sau khi các công nghệ được triển khai, nhưng còn là điều kiện phải định hình chính quá trình thiết kế những công nghệ ấy ngay từ đầu.”

Đức Hồng y Czerny nhấn mạnh sự cần thiết để Ủy ban đối thoại với giới khoa học cũng như với các cộng đoàn Giáo hội vốn đang chịu tác động từ những biến đổi do trí tuệ nhân tạo mang lại.

Ngài giải thích: “Chúng tôi rất mong muốn chuyển từ lời nói và ý tưởng sang những chính sách và hành động khả thi.” Ngài đồng thời nêu lên hai câu hỏi căn bản: “Ai cần phải làm gì? Làm thế nào để khuyến khích, và thậm chí hỗ trợ họ thực hiện điều đó?”

Đối với Đức Tổng Giám mục Pegoraro, thách đố đặt ra là phải duy trì “trách nhiệm của con người một cách rõ ràng và có thể xác định được”, đồng thời chuyển các nguyên tắc luân lý thành những cơ chế cụ thể để kiểm chứng và quản trị công nghệ. Đằng sau những mối quan tâm này là các vấn đề về lao động, tự do, bất bình đẳng và mối tương quan giữa đổi mới công nghệ với phẩm giá con người.

Cuộc đối thoại quy tụ các học giả có những nhận định và đề xuất khác nhau.

Trong số đó có ông Max Tegmark, nhà vật lý học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và Chủ tịch Viện Future of Life; ông Stuart Russell, giáo sư tại Đại học California, Berkeley; ông Gary Marcus, nhà khoa học nhận thức tại Đại học New York; và bà Valerie Pisano, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc điều hành Mila, một viện nghiên cứu trí tuệ nhân tạo của Canada.

Ông Russell đưa ra lời cảnh báo đặc biệt nghiêm trọng về hướng đi của các nhà phát triển hàng đầu, những người đang nỗ lực tạo ra các cỗ máy có năng lực vượt trội hơn con người.

Theo học giả này, hướng phát triển ấy đặt ra những nguy cơ cực kỳ nghiêm trọng đối với sự tồn vong của nhân loại. Vì thế, chúng ta phải “từ bỏ hướng đi này trước khi quá muộn” và phát triển những hệ thống được bảo đảm “luôn nằm dưới sự kiểm soát”.

Ông Tegmark cảnh báo về nguy cơ chuyển giao quyền quyết định cho máy móc, đồng thời nhắc lại những dự đoán của một số nhà lãnh đạo công nghệ hàng đầu rằng: “AI sẽ nắm quyền điều hành, chứ không phải con người.”

Nhà vật lý học của MIT nhìn nhận rằng, thông qua “sự lãnh đạo luân lý mạnh mẽ”, Vatican có thể góp phần định hướng sự phát triển công nghệ theo “một con đường tốt đẹp hơn, đặt con người làm trọng tâm”.

Một trong những vấn đề được nêu ra là sự cần thiết phải bảo đảm an toàn ngay từ khâu thiết kế các hệ thống, với những quy định có tính ràng buộc và các cuộc đánh giá độc lập, đi kèm với sự phối hợp quốc tế nhằm ngăn chặn tình trạng khác biệt trong luật pháp giữa các quốc gia bị lợi dụng để biện minh cho những hành vi thiếu trách nhiệm.

Các tham dự viên cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đưa các chính phủ, cộng đồng khoa học, giới trẻ và xã hội dân sự tham gia vào tiến trình ra quyết định, nhằm ngăn ngừa quyền kiểm soát AI tập trung trong tay một số ít công ty.

Linh mục Paolo Benanti, giáo sư tại Đại học LUISS và Giám đốc Khoa học của Quỹ RenAIssance, đã đề cập đến vấn đề này.

Ngài nhận định: “Trong nhiều năm qua, chúng ta đã đồng thuận về các nguyên tắc.” Điều cần thiết hiện nay là “những quy định có tính ràng buộc, các thể chế có khả năng kiểm chứng, và một con người chịu trách nhiệm về mỗi quyết định mà máy móc góp phần đưa ra”.

Một chủ đề trọng tâm khác là giá trị của “trí tuệ sống động”: khả năng sáng tạo, cảm xúc, các mối tương quan, ký ức, lòng trắc ẩn và trách nhiệm luân lý. Đây đều là những chiều kích của kinh nghiệm con người không thể bị giản lược thành hiệu suất của một thuật toán.

Các tham dự viên bày tỏ quan ngại về việc sử dụng vũ khí tự hành, khả năng gán cho các hệ thống nhân tạo ý thức, tư cách pháp nhân và các quyền, cũng như nguy cơ phát triển những dạng trí tuệ có khả năng thoát khỏi sự kiểm soát của con người.

Trong bối cảnh này, Giáo hội được nhìn nhận có vai trò đưa ra những định hướng luân lý, chuyển nguyên tắc phẩm giá con người thành những lựa chọn cụ thể trong lĩnh vực công nghệ và chính trị.

Mục tiêu không phải là ngăn chặn tiến bộ, nhưng là định hướng tiến bộ, để nhân loại vẫn giữ được tự do, trách nhiệm và khả năng quyết định của mình.

Hội nghị kết thúc với buổi trình chiếu phim ngắn Moloch, do Tom Cozens biên kịch và đạo diễn, được hãng Owl In Space sản xuất với sự hợp tác của Viện Future of Life.

Bộ phim khai thác những rủi ro từ cuộc chạy đua phát triển trí tuệ nhân tạo, trong đó sự cạnh tranh kinh tế được đặt lên trên việc cân nhắc những hệ quả đối với con người.

Như đạo diễn giải thích, “nhân vật phản diện” trong bộ phim không phải chính trí tuệ nhân tạo, nhưng là những động lực thúc đẩy các cá nhân và công ty phát triển cũng như triển khai công nghệ này, ngay cả khi họ nhận thức được những nguy hiểm mà nó có thể gây ra.

Tác giả: Fabio Colagrande (vaticannews.va)