Đức Giáo hoàng Lêô XIV chuẩn bị công bố thông điệp đầu tiên của ngài vào thứ Hai, ngày 25 tháng 5 năm 2026. Có tựa đề Magnifica Humanitas (Nhân loại Cao cả), văn bản này sẽ dành bàn về trí tuệ nhân tạo. Trước đó, từ Lời kêu gọi Rôma năm 2020 đến việc tạo ra một “đạo đức thuật toán”, các Đức Giáo hoàng đã phác thảo những đường nét của một nền đạo đức kỹ thuật số.

Sau khi kỷ niệm năm đầu tiên triều đại giáo hoàng của mình vào ngày 8 tháng 5, Đức Giáo hoàng Lêô XIV sẽ công bố thông điệp đầu tiên của mình vào thứ Hai, ngày 25 tháng 5. Thông điệp Magnifica humanitas (“Nhân loại Cao cả”) dự kiến ​​sẽ đề cập rộng rãi đến phẩm giá con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI). Đây sẽ là đỉnh điểm của nhiều năm suy tư của Đức Giáo hoàng về AI, được khởi xướng bởi Đức Giáo hoàng Phanxicô vào năm 2020.

Ngày 28 tháng 2 năm 2020, tại Vatican, một liên minh bất ngờ đã được hình thành. Hàn lâm viện giáo hoàng về sự sống, cùng với Microsoft, IBM, Tổ chức Lương – Nông của Liên Hợp Quốc (FAO) và chính phủ Ý, đã ký một “Lời kêu gọi Rôma vì một nền đạo đức về trí tuệ nhân tạo”. Tài liệu này nêu ra một đòi hỏi đơn giản: “Sự đổi mới kỹ thuật số và tiến bộ công nghệ phải phục vụ thiên tài và sự sáng tạo của con người, chứ không phải dần dần thay thế chúng”.

Chính trong dịp này, khái niệm “đạo đức thuật toán” ra đời, do tu sĩ dòng Phanxicô Paolo Benanti, cố vấn của Tòa Thánh về các vấn đề kỹ thuật số, đặt ra. Ý tưởng là đưa các giá trị nhân văn như tính minh bạch, sự bao dung và trách nhiệm vào trọng tâm của thiết kế công nghệ, ngay từ trước khi các hệ thống được triển khai.

Chính trong dịp này, khái niệm “đạo đức thuật toán” ra đời, do tu sĩ dòng Phanxicô Paolo Benanti, cố vấn của Tòa Thánh về các vấn đề kỹ thuật số, đặt ra. Ý tưởng là đưa các giá trị nhân văn như tính minh bạch, sự bao hàm và trách nhiệm vào trọng tâm của quan niệm công nghệ, ngay từ trước khi các hệ thống được triển khai.

Vào tháng 3 năm 2023, trong khuôn khổ Đối thoại Minerva tại Vatican, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã nhấn mạnh: “Giá trị cơ bản mà chúng ta phải nhận ra và thúc đẩy là phẩm giá con người”, ngài tuyên bố trước các nhà khoa học, kỹ sư và triết gia tham dự. Ngài nói thêm rằng các công nghệ mới nổi “sẽ chứng minh được giá trị đạo đức của chúng khi chúng góp phần tôn trọng phẩm giá này và nâng cao sự thể hiện của nó”.

2024: Đức Giáo hoàng Phanxicô bước vào đấu trường

Ngày 1 tháng 1 năm 2024, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã dành thông điệp nhân Ngày Thế giới Hòa bình của mình về AI: “Về việc điều chỉnh trí tuệ nhân tạo, cần phải xem xét tiếng nói của tất cả các bên liên quan, bao gồm người nghèo, người bị thiệt thòi và những người khác thường bị bỏ qua trong các quá trình ra quyết định toàn cầu.”

Tháng 1 năm 2024, Đức Giáo hoàng Phanxicô trở thành vị Giáo hoàng đầu tiên phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh G7, diễn ra ở Puglia, Ý, để thảo luận về trí tuệ nhân tạo. Ngài khẳng định: “Trí tuệ nhân tạo trước hết là một công cụ. Và điều hiển nhiên là lợi ích hay tác hại mà nó mang lại sẽ phụ thuộc vào cách sử dụng nó”. Ngài tố giác sự kiện rằng một số dạng trí tuệ nhân tạo tiên tiến “đã không còn hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của người dùng hay lập trình viên nữa”. Do đó, ngài kêu gọi các nhà lãnh đạo G7 “đảm bảo và bảo vệ một không gian đáng kể cho sự kiểm soát của con người đối với quá trình lựa chọn các chương trình trí tuệ nhân tạo” và, đặc biệt, cấm các loại vũ khí tự hành gây chết người.

2025: Học thuyết dần hình thành

Đầu năm 2025 đánh dấu một sự tăng tốc. Chỉ trong vài tuần, Vatican đã ban hành ba văn bản. Văn bản đầu tiên là một sắc lệnh từ Ủy ban giáo hoàng cấm các thuật toán duy trì “bất bình đẳng xã hội”, “vi phạm nhân phẩm” hoặc “thao túng tiềm thức”. Sắc lệnh yêu cầu tất cả nội dung do AI tạo ra phải được xác định rõ ràng và đặt ra một giới hạn mang tính biểu tượng mạnh mẽ: tại các tòa án Vatican, AI có thể được sử dụng để nghiên cứu tài liệu, nhưng “nhiệm vụ giải thích luật vẫn được giao độc quyền cho các thẩm phán là con người”.

Ngày 28 tháng 1, Bộ Giáo lý Đức tin và Bộ Văn hóa và Giáo dục cùng nhau công bố Antiqua et nova (“Cũ và Mới”), một văn bản giáo thuyết về mối quan hệ giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người, do Đức Giáo hoàng Phanxicô ký. Văn bản khẳng định rằng “Trí tuệ nhân tạo không nên được coi là một dạng nhân tạo của trí tuệ”. Quan điểm triết học này bác bỏ việc trao cho máy móc địa vị chủ thể.

“Vấn đề cơ bản vẫn là và sẽ luôn vẫn là vấn đề về nhân học. Thách thức tối hậu là con người và vẫn sẽ luôn là con người; chúng ta đừng bao giờ quên điều này.”

Cuối cùng, vào ngày 7 tháng Hai, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh về Hành động vì AI ở Paris. Ngài mong muốn rằng một “nền tảng lợi ích công cộng về trí tuệ nhân tạo được tạo ra” để “mọi quốc gia có thể tìm thấy trong trí tuệ nhân tạo một công cụ để phát triển và chống lại nghèo đói, nhưng còn để bảo vệ văn hóa và ngôn ngữ địa phương”.

Ngài kết luận bằng cách nói rằng “vấn đề cơ bản vẫn là và sẽ luôn vẫn là vấn đề về nhân học. Thách thức tối hậu là con người và vẫn sẽ luôn là con người; chúng ta đừng bao giờ quên điều này.”

Một tính liên tục được Đức Giáo hoàng Lêô XIV đảm nhận

Đức Giáo hoàng Phanxicô qua đời vào mùa xuân năm 2025. Người kế nhiệm ngài chọn tông hiệu Lêô XIV, và hành động này ngay lập tức được hiểu là một dấu hiệu. Hơn một thế kỷ trước đó, vị tiền nhiệm của ngài, Đức Lêô XIII, đã viết Rerum novarum (1891), thông điệp thiết lập học thuyết xã hội của Giáo hội, được viết để đáp lại những tàn phá của cuộc cách mạng công nghiệp. AI là “một cuộc cách mạng công nghiệp mới vốn đặt ra những thách thức mới cho việc bảo vệ phẩm giá con người, công lý và lao động“, Đức tân Giáo hoàng khẳng định như thế trước Hồng y đoàn vào ngày 10 tháng 5 năm 2025.

Vào tháng Sáu, tại một hội nghị về AI ở Rôma, Đức Lêô XIV đã đề cập lại vấn đề này: “Tôi chắc chắn rằng tất cả chúng ta đều lo ngại về trẻ em và thanh thiếu niên, cũng như về những hậu quả có thể xảy ra do việc sử dụng trí tuệ nhân tạo đối với sự phát triển trí tuệ và thần kinh của các em. Thanh thiếu niên của chúng ta cần được giúp đỡ, chứ không phải bị cản trở, trên con đường trưởng thành của mình.”

Trong một sứ điệp gửi đến Diễn đàn Trí tuệ Nhân tạo dành cho các Nhà xây dựng vào tháng Mười Một, được tổ chức tại Đại học giáo hoàng Grégorien, ngài lập luận rằng trí tuệ nhân tạo, giống như tất cả các phát minh của con người, “bắt nguồn từ khả năng sáng tạo mà Thiên Chúa đã trao phó cho nhân loại.” Nhưng ngài cũng cảnh báo rằng “mỗi lựa chọn thiết kế đều thể hiện một tầm nhìn về nhân loại.” Ngài kêu gọi các nhà phát triển “trau dồi khả năng phân định luân lý.”

Tại Yaoundé, Cameroon, vào tháng 4 năm 2026, Đức Lêô XIV đã có bài phát biểu nghiêm túc nhất về chủ đề này. Phát biểu trước các sinh viên tại Đại học Công giáo Trung Phi, ngài cảnh báo về một sự trượt ngả văn minh: “Thách thức do các hệ thống này đặt ra sâu xa hơn vẻ bề ngoài: nó không chỉ liên quan đến việc sử dụng các công nghệ mới, mà còn là sự thay thế dần dần thực tại bằng sự mô phỏng nó.”

Tý Linh

(theo Margaux Acosta, nhật báo La Croix)