Vào thứ Ba, ngày 24/2, Đức Lêô XIV đã nhắc lại tầm quan trọng của việc hội nhập văn hóa, mà theo quan điểm của ngài, “không phải là một sự nhượng bộ thứ yếu, cũng không phải là một chiến lược mục vụ đơn thuần,” nhưng là “một đòi hỏi nội tại của sứ mạng Giáo hội.”

Khái niệm hội nhập văn hóa (inculturation) này, lần đầu tiên xuất hiện hơn 50 năm trước trong các tác phẩm của một linh mục và là một nhà sứ mạng học người Bỉ, Pierre Charles, S.J., sau đó đã được Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tiếp nhận trước khi được thiết lập vững chắc trong diễn ngôn thần học và các văn bản chính thức của Giáo hội. Năm 1531, trên đồi Tepeyac, gần Thành phố Mexico, Đức Trinh Nữ lai hiện ra với Juan Diego, mặc trang phục của người bản địa và nói tiếng mẹ đẻ của mình, tiếng Nahuatl. Sự hiện ra này đánh dấu cuộc gặp gỡ giữa đức tin Kitô giáo và văn hóa bản địa.

Gần 500 năm sau, sự kiện này vẫn là một hình mẫu về việc hội nhập văn hóa của Tin Mừng. “Đức Mẹ Guadalupe là một bài học về khoa sư phạm của Thiên Chúa trong việc hội nhập văn hóa của chân lý cứu độ,” Đức Giáo hoàng Lêô XIV khẳng định trong một thông điệp gửi tới Đại hội Thần học Mục vụ về sự kiện Guadalupe, hiện đang được tổ chức tại Mexico.

Nhưng hội nhập văn hóa là gì?

Quá trình hội nhập văn hóa có thể được định nghĩa là nỗ lực của Giáo hội nhằm đưa sứ điệp của Chúa Kitô vào một môi trường văn hóa xã hội nào đó, quan tâm đến những đặc thù của các nền văn hóa địa phương, “từ lúc những đặc thù này tương thích với Tin Mừng“, như Ủy ban Thần học Quốc tế đã nêu rõ. Tất cả các lĩnh vực trong đời sống Giáo hội đều có liên quan đến hội nhập văn hóa: kiến ​​trúc, phụng vụ, tổ chức Giáo hội, thần học, âm nhạc…

Bước vào lịch sử các dân tộc

Trong sứ điệp gửi đến các tham dự viên đại hội, Đức Lêô XIV nhấn mạnh rằng việc hội nhập văn hóa của Tin Mừng hệ tại việc “bước vào lịch sử cụ thể của các dân tộc với lòng tôn trọng và tình yêu thương, để Chúa Kitô được biết đến, yêu mến và đón nhận một cách chân thực, từ kinh nghiệm nhân sinh và văn hóa của chính họ.”

Đối với ngài, điều này có nghĩa là “đảm nhận ngôn ngữ, biểu tượng, cách suy nghĩ, cảm nhận và thể hiện của mỗi dân tộc, không chỉ như những phương tiện bên ngoài của việc loan báo, mà còn như những nơi thực sự mà ân sủng muốn ngự trị và hoạt động.”

Vì Chúa Kitô “đã đảm nhận thân phận con người của chúng ta với tất cả những gì nó bao hàm trong cấu trúc trần thế của nó,” nên Đức Giáo hoàng tuyên bố rằng hội nhập văn hóa không được là “một sự nhượng bộ thứ yếu hay một chiến lược mục vụ đơn thuần,” nhưng là “một đòi hỏi nội tại của sứ mạng Giáo hội.”

Một quá trình đầy đòi hỏi

Cho dù việc hiểu biết các nền văn hóa địa phương là điều thiết yếu, nhưng Đức Lêô XIV vẫn nhắc nhở rằng việc hội nhập văn hóa không thể bị giảm thiểu thành một sự thích nghi mang tính tương đối chủ nghĩa: “Việc hợp pháp hóa tất cả những gì được thừa hưởng từ văn hóa hoặc việc biện minh cho các thực hành, các thế giới quan hoặc các cấu trúc trái ngược với Tin Mừng và phẩm giá con người sẽ là phớt lờ thực tế rằng mọi nền văn hóa – cũng như mọi thực tại của con người – đều phải được soi sáng và biến đổi bởi ân sủng tuôn chảy từ mầu nhiệm phục Sinh của Chúa Kitô.”

Ngược lại, hội nhập văn hóa là “một quá trình đầy đòi hỏi và thanh lọc, qua đó Tin Mừng, trong khi vẫn giữ vững chân lý toàn vẹn của mình, lại nhận ra, phân định và đảm nhận “hạt giống của Ngôi Lời” (semina Verbi) hiện diện trong các nền văn hóa, đồng thời thanh lọc và nâng cao các giá trị đích thực của họ, giải phóng họ khỏi những gì che khuất hoặc làm biến dạng họ.”

Tóm lại, hội nhập văn hóa không có nghĩa là hy sinh chân lý Kitô giáo hay lấy văn hóa địa phương làm tiêu chuẩn đức tin, nhưng là đảm nhận một số yếu tố của nền văn hóa đó đồng thời thanh lọc chúng dưới ánh sáng Tin Mừng.

Trong sứ điệp gửi Đại hội ở Guadalupe, Đức Lêô XIV đã trích dẫn một đoạn từ tông huấn Evangelii Nuntiandi của Đức Giáo hoàng Phaolô VI :

« Việc loan báo Tin Mừng không đồng nhất với bất kỳ nền văn hóa cụ thể nào, nhưng có khả năng thâm nhập vào tất cả các nền văn hóa mà không khuất phục trước bất kỳ nền văn hóa nào ».

Guadalupe, một điểm đến trong tương lai?

Theo hãng thông tấn I.Media, Đền thánh Đức Mẹ Guadalupe có thể là điểm đến tiếp theo trong chuyến thăm Mexico của một vị Giáo hoàng: “Ngài đã bày tỏ mong muốn sớm đến đó, và Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum đã gửi lời mời đến ngài theo hướng này.” Năm 2031, đền thánh sẽ kỷ niệm 500 năm ngày Đức Mẹ Guadalupe hiện ra với thánh Juan Diego.

Hội nhập văn hóa: Một câu chuyện của Bỉ

Mặc dù ý tưởng hội nhập văn hóa khá gần đây trong lịch sử Kitô giáo, nhưng nó lại phát triển từ Bỉ:

Năm 1953, trong một bài báo được đăng trên tạp chí Nouvelle Revue Théologique, nhà sứ mạng học nổi tiếng người Bỉ Pierre Charles, S.J., đã lần đầu tiên sử dụng thuật ngữ “hội nhập văn hóa”, gán cho nó cùng một ý nghĩa nhân học với thuật ngữ “tiếp thu văn hóa” (enculturation, quá trình một người tiếp nhận nền văn hóa của chính mình). (NRT)

Năm 1962, một linh mục Dòng Tên người Bỉ khác, Joseph Masson, đã đặt ra thuật ngữ “đạo Công giáo được hội nhập văn hóa theo nhiều hình thức khác nhau.” (NRT)

Trong giai đoạn 1974-1975, Đại hội Dòng Tên lần thứ 33 đã chấp nhận và định nghĩa khái niệm này trước khi Bề trên Tổng quyền của Dòng Tên trình bày nó trong văn kiện Ad populum Dei nuntius (điều 5), để được thông qua tại Thượng Hội đồng Giám mục ở Rôma năm 1977. Bề trên lúc bấy giờ, cha Pedro Arrupe SJ, đã định nghĩa hội nhập văn hóa là “sự thể hiện đời sống và sứ điệp Kitô giáo trong một bối cảnh văn hóa cụ thể.”

Năm 1979, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II chính thức sử dụng thuật ngữ “hội nhập văn hóa” trong Tông thư Catechesi Tradendæ. Sau đó, vào năm 1990, ngài ban hành thông điệp Redemptoris missio, trong đó giải thích rằng “hội nhập văn hóa, khi được thực hiện đúng cách, phải được hướng dẫn bởi hai nguyên tắc: tương thích với Tin Mừng và hiệp thông với Giáo hội hoàn vũ.” Thông điệp này đã mang lại sự công nhận và phạm vi phổ quát cho khái niệm hội nhập văn hóa.

Năm 2019, trong một bài báo về hội nhập văn hóa, nhà báo Christophe Herinckx đã viết rằng, mặc dù thuật ngữ này chỉ xuất hiện trong thế kỷ XX trong thần học Kitô giáo, nhưng vấn đề hội nhập văn hóa thực chất đã được đặt ra xuyên suốt lịch sử Giáo hội. Ông giải thích : “Ngay từ nguồn gốc của mình, đức tin Kitô giáo luôn luôn được thể hiện trong một nền văn hóa cụ thể“. Có thể tìm thấy bài phân tích của ông ở đây.

C.L. và C.H. (cùng với Vatican News và cath.ch)

————————

Tý Linh

(theo Clément Laloyaux, Zenit)