Nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội, Đức Lêô XIV bày tỏ sự lo ngại về việc tập trung lực lượng vô hình to lớn này, tức là trí tuệ nhân tạo, vào tay một số ít công ty. Ngài kêu gọi “đưa kiến ​​thức cơ bản về truyền thông, thông tin và trí tuệ nhân tạo vào hệ thống giáo dục ở mọi cấp độ” để bảo vệ cũng như gìn giữ khuôn mặt và giọng nói của con người.

Dưới đây là Sứ điệp của Đức Thánh Cha:

Anh chị em thân mến!

Khuôn mặt và giọng nói là những đặc điểm độc đáo và riêng biệt của mỗi người; chúng thể hiện bản sắc riêng và là yếu tố cấu thành của bất kỳ cuộc gặp gỡ nào. Người xưa đã biết rõ điều này. Để định nghĩa con người, người Hy Lạp cổ đại đã sử dụng từ “khuôn mặt” (prósōpon) mà, theo nghĩa từ nguyên, chỉ những gì ở trước cái nhìn, nơi hiện diện và mối tương quan. Thuật ngữ Latinh persona (từ per-sonare) bao gồm cả âm thanh: không phải bất kỳ âm thanh nào, nhưng là giọng nói không thể bắt chước của một người.

Khuôn mặt và giọng nói là linh thiêng. Chúng được Thiên Chúa ban cho chúng ta, Đấng đã tạo dựng chúng ta theo hình ảnh và giống như Ngài, kêu gọi chúng ta đến sự sống nhờ Lời mà Ngài nói với chúng ta; một Lời trước hết vang vọng qua các thời đại trong tiếng nói của các ngôn sứ, rồi trở thành người phàm khi thời gian viên mãn. Lời này – sự thông truyền mà Thiên Chúa bày tỏ về chính mình – chúng ta cũng đã có thể nghe và thấy trực tiếp (xem 1Ga 1, 1-3), vì Lời ấy đã tỏ mình ra trong giọng nói và khuôn mặt của Chúa Giêsu, Con Thiên Chúa.

Ngay từ công trình tạo dựng của Ngài, Thiên Chúa đã muốn con người là người đối thoại và, như thánh Grêgôriô Nysse nói [1], Ngài đã in dấu trên khuôn mặt con người hình ảnh phản chiếu của tình yêu thần linh để con người có thể sống trọn vẹn nhân tính của mình thông qua tình yêu. Do đó, gìn giữ khuôn mặt và giọng nói của con người chính là gìn giữ dấu ấn này, hình ảnh phản chiếu không thể xóa nhòa của tình yêu Thiên Chúa. Chúng ta không phải là một loài được tạo thành từ các thuật toán sinh hóa được xác định trước. Mỗi người trong chúng ta đều có một ơn gọi không thể thay thế và không thể bắt chước được, vốn phát sinh từ cuộc sống và được thể hiện chính xác trong giao tiếp với người khác.

Nếu chúng ta coi thường sự bảo vệ này, thì công nghệ kỹ thuật số có nguy cơ làm thay đổi triệt để một số trụ cột cơ bản của nền văn minh nhân loại, mà đôi khi chúng ta coi là hiển nhiên. Khi giọng nói và khuôn mặt con người, sự khôn ngoan và kiến ​​thức, lương tâm và trách nhiệm, sự đồng cảm và tình bạn được mô phỏng bởi các hệ thống được gọi là trí tuệ nhân tạo, những hệ thống này không chỉ can thiệp vào hệ sinh thái thông tin, mà còn xâm phạm đến cấp độ truyền thông sâu sắc nhất: các mối quan hệ giữa con người với nhau.

Do đó, thách thức không phải là về công nghệ, nhưng là về nhân chủng học. Bảo vệ khuôn mặt và giọng nói, cuối cùng đó cũng chính là bảo vệ chính chúng ta. Nắm bắt những cơ hội do công nghệ kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo mang lại với lòng can đảm, quyết tâm và sự sáng suốt không có nghĩa là nhắm mắt làm ngơ trước những vấn đề quan trọng, những khía cạnh mờ ám và những rủi ro.

Đừng từ bỏ xác tín của mình

Từ lâu đã có nhiều bằng chứng cho thấy các thuật toán, được thiết kế để tối đa hóa sự dấn thân trên mạng xã hội – mang lại lợi nhuận cho các nền tảng -, thưởng cho những cảm xúc tức thời và trừng phạt những biểu hiện của con người cần nhiều thời gian hơn, chẳng hạn như nỗ lực thấu hiểu và suy tư. Bằng cách giam hãm các nhóm người trong những bong bóng của sự đồng thuận dễ dàng và sự phẫn nộ dễ dàng, các thuật toán này làm suy yếu khả năng lắng nghe và tư duy phản biện, đồng thời làm gia tăng sự phân cực xã hội.

Thêm vào đó là sự tin tưởng ngây thơ và thiếu phê bình vào trí tuệ nhân tạo như một “người bạn” toàn tri, người cung cấp mọi thông tin, lưu trữ mọi ký ức và “thánh nhân” của mọi lời khuyên. Tất cả những điều này có thể làm suy yếu hơn nữa khả năng tư duy phân tích và sáng tạo của chúng ta, khả năng hiểu ý nghĩa và phân biệt cú pháp với ngữ nghĩa.

Mặc dù trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ và trợ giúp trong việc quản lý các nhiệm vụ truyền thông, nhưng việc tránh nỗ lực suy tư bằng cách chỉ hài lòng với việc sưu tập số liệu thống kê nhân tạo sẽ có nguy cơ làm suy yếu khả năng nhận thức, cảm xúc và giao tiếp của chúng ta về lâu dài.

Trong những năm gần đây, các hệ thống trí tuệ nhân tạo ngày càng nắm quyền kiểm soát việc sản xuất văn bản, âm nhạc và video. Một phần lớn ngành công nghiệp sáng tạo của con người đang có nguy cơ bị phá bỏ và thay thế bằng nhãn hiệu “Được hỗ trợ bởi AI“, biến con người thành những người tiêu dùng thụ động các suy nghĩ thiếu suy xét, các sản phẩm vô danh, thiếu đi quyền tác giả, thiếu đi tình yêu; trong khi những kiệt tác của thiên tài nhân loại trong lĩnh vực âm nhạc, hội họa và văn học bị thu hẹp lại thành một sân tập luyện đơn thuần cho máy móc.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng đối với chúng ta không phải là máy móc có thể hay sẽ có thể làm được gì, nhưng là chúng ta có thể và sẽ có thể làm được gì, để phát triển về nhân tính và tri thức, thông qua việc sử dụng sáng suốt những công cụ mạnh mẽ để phục vụ chúng ta. Con người luôn bị cám dỗ chiếm đoạt thành quả của tri thức mà không nỗ lực tham gia, nghiên cứu và chịu trách nhiệm cá nhân. Từ bỏ quá trình sáng tạo và giao phó chức năng trí tuệ và trí tưởng tượng của chúng ta cho máy móc có nghĩa là chôn vùi những tài năng mà chúng ta đã nhận được để phát triển với tư cách là những nhân vị trong mối tương quan với Thiên Chúa và tha nhân. Điều đó có nghĩa là che giấu khuôn mặt và làm im lặng giọng nói của chúng ta.

Hiện hữu hay có vẻ hiện hữu: sự mô phỏng các mối tương quan và thực tại

Khi lướt qua một luồng thông tin (feeds), chúng ta ngày càng khó biết liệu mình đang tương tác với con người hay với những người máy tự động (bots) hoặc những người có ảnh hưởng ảo (influenceurs virtuels). Sự can thiệp không minh bạch của các tác nhân tự động này ảnh hưởng đến các cuộc tranh luận công khai và sự lựa chọn của mọi người. Các chatbot dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) tỏ ra hiệu quả đáng kinh ngạc trong việc thuyết phục ngầm, nhờ vào việc liên tục tối ưu hóa mối tương tác nhân cách hóa. Cấu trúc đối thoại, thích ứng và bắt chước của các mô hình ngôn ngữ này có khả năng bắt chước cảm xúc của con người và do đó mô phỏng một mối quan hệ. Sự nhân cách hóa này, thậm chí có thể gây cười, đồng thời cũng đánh lừa, đặc biệt là đối với những người dễ bị tổn thương nhất. Bởi vì các chatbot quá “tình cảm”, ngoài việc luôn hiện diện và sẵn lòng, còn có thể trở thành những kiến ​​trúc sư ngầm của trạng thái cảm xúc của chúng ta, và từ đó xâm phạm cũng như chiếm đoạt phạm vi riêng tư của mọi người.

Công nghệ khai thác nhu cầu tương quan của chúng ta không chỉ gây ra những hậu quả đau đớn cho số phận của các cá nhân, mà còn làm tổn hại đến cấu trúc xã hội, văn hóa và chính trị của các xã hội. Điều này xảy ra khi chúng ta thay thế các mối tương quan với người khác bằng các mối tương quan với trí tuệ nhân tạo được huấn luyện để phân loại suy nghĩ của chúng ta và do đó xây dựng một thế giới của những chiếc gương phản chiếu xung quanh chúng ta, nơi mọi thứ được tạo ra “theo hình ảnh và giống chúng ta”. Như thế, chúng ta tự tước đoạt khả năng gặp gỡ người khác, vốn luôn khác biệt với chúng ta và chúng ta có thể và phải học cách tương tác. Nếu không chấp nhận sự khác biệt, sẽ không thể có mối tương quan hay tình bạn.

Một thách thức lớn khác do các hệ thống mới nổi này đặt ra là sự thiên lệch (bias), dẫn đến việc tiếp thu và truyền đạt nhận thức sai lệch về thực tại. Các mô hình AI được định hình bởi thế giới quan của những người xây dựng chúng và, đến lượt chúng, có thể áp đặt cách suy nghĩ bằng cách tái tạo các khuôn mẫu và định kiến ​​có trong dữ liệu mà chúng sử dụng. Việc thiếu minh bạch trong thiết kế thuật toán, kết hợp với sự thể hiện dữ liệu xã hội không đầy đủ, có xu hướng giam hãm chúng ta trong các mạng lưới thao túng suy nghĩ, duy trì và làm trầm trọng thêm sự bất bình đẳng và bất công xã hội hiện có.

Rủi ro là rất lớn. Trí tuệ nhân tạo có khả năng mô phỏng đến mức trí tuệ nhân tạo thậm chí có thể đánh lừa chúng ta bằng cách tạo ra những “thực tại” song song, chiếm đoạt khuôn mặt và giọng nói của chúng ta. Chúng ta đang chìm đắm trong một thế giới đa chiều, nơi ngày càng khó phân biệt thực tại với hư cấu.

Thêm vào đó là vấn đề thiếu tính chính xác. Các hệ thống trình bày xác suất thống kê như là kiến ​​thức trên thực tế chỉ cung cấp những ước lượng gần đúng về sự thật, vốn đôi khi là những “ảo giác” thực sự. Việc thiếu xác minh nguồn tin, kết hợp với cuộc khủng hoảng trong báo chí thực địa, vốn đòi hỏi công việc liên tục thu thập và xác minh thông tin tại chỗ nơi xảy ra sự kiện, có thể tạo ra mảnh đất màu mỡ hơn nữa cho thông tin sai lệch, gây ra cảm giác ngày càng mất lòng tin, mất phương hướng và bất an.

Một liên minh khả thi

Đằng sau sức mạnh vô hình to lớn ảnh hưởng đến tất cả chúng ta, chỉ có một số ít công ty, mà những người sáng lập chúng gần đây được đề cử như là những người sáng tạo của “nhân vật của năm 2025”, tức là những kiến ​​trúc sư của trí tuệ nhân tạo. Điều này làm dấy lên mối lo ngại đáng kể về sự kiểm soát độc quyền đối với các hệ thống thuật toán và trí tuệ nhân tạo có khả năng định hướng tinh vi đến hành vi, thậm chí viết lại lịch sử loài người – bao gồm cả lịch sử Giáo hội – mà chúng ta thường không hoàn toàn ý thức được.

Thách thức đang chờ đợi chúng ta không phải là ngăn chặn sự đổi mới kỹ thuật số, mà là định hướng nó trong khi vẫn luôn ý thức được tính chất nước đôi của nó. Mỗi người trong chúng ta cần lên tiếng bảo vệ con người để những công cụ này thực sự có thể được tích hợp như những đồng minh.

Liên minh này là khả thi, nhưng phải dựa trên ba trụ cột: trách nhiệm, hợp tác và giáo dục.

Đầu tiên là trách nhiệm. Tùy thuộc vào vai trò, trách nhiệm có thể được thể hiện qua sự trung thực, minh bạch, can đảm, tầm nhìn, nghĩa vụ chia sẻ kiến ​​thức và quyền được thông tin. Nhưng nhìn chung, không ai có thể trốn tránh trách nhiệm của mình đối với tương lai mà chúng ta đang xây dựng.

Đối với những người đứng đầu các nền tảng trực tuyến, điều này có nghĩa đảm bảo rằng chiến lược kinh doanh của họ không chỉ được dẫn dắt bởi tiêu chí tối đa hóa lợi nhuận, nhưng còn bởi tầm nhìn sáng suốt, tính đến lợi ích chung, giống như mỗi người trong số họ tha thiết với thiện ích của con cái mình.

Những người tạo ra và phát triển các mô hình AI được yêu cầu thể hiện tính minh bạch và trách nhiệm xã hội liên quan đến các nguyên tắc thiết kế và hệ thống kiểm duyệt làm nền tảng cho các thuật toán và mô hình mà họ phát triển, để thúc đẩy sự đồng thuận sáng suốt từ phía người dùng.

Trách nhiệm tương tự cũng được yêu cầu đối với các nhà lập pháp quốc gia và các cơ quan quản lý siêu quốc gia có nhiệm vụ đảm bảo tôn trọng phẩm giá con người. Việc quản lý thích đáng có thể bảo vệ các cá nhân khỏi sự gắn bó về mặt cảm xúc với các chatbot và hạn chế sự lan truyền nội dung sai lệch, mang tính thao túng hoặc gây hiểu nhầm, bảo toàn tính toàn vẹn của thông tin trước các mô phỏng lừa đảo.

Về phần mình, các doanh nghiệp truyền thông không thể cho phép các thuật toán, vì bằng mọi giá nhằm giành lấy vài giây chú ý, lại lấn át lòng trung thành với các giá trị nghề nghiệp của họ, vốn nhằm tìm kiếm sự thật. Niềm tin của công chúng được xây dựng dựa trên sự chính xác và minh bạch, chứ không phải thông qua việc tìm kiếm bất kỳ sự tham gia nào. Nội dung do AI tạo ra hoặc thao túng phải được báo hiệu và phân biệt rõ ràng với nội dung do con người tạo ra. Quyền tác giả và quyền sở hữu tối cao đối với công việc của các nhà báo và những người tạo nội dung khác phải được bảo vệ. Thông tin là một thiện ích công cộng. Một dịch vụ công cộng mang tính xây dựng và có ý nghĩa không dựa trên sự mập mờ, nhưng dựa trên các nguồn thông tin minh bạch, sự bao hàm các bên liên quan và các tiêu chuẩn chất lượng cao.

Tất cả chúng ta đều được kêu gọi hợp tác. Không một lĩnh vực nào có thể một mình đáp ứng được thách thức thúc đẩy đổi mới kỹ thuật số và quản lý AI. Do đó, việc tạo ra các cơ chế bảo vệ là rất cần thiết. Tất cả các bên liên quan – từ ngành công nghệ đến các nhà lập pháp, từ các doanh nghiệp sáng tạo đến giới học thuật, từ các nghệ sĩ đến các nhà báo, và cả các nhà giáo dục – đều phải tham gia vào việc xây dựng và thực hiện quyền công dân kỹ thuật số một cách có ý thức và trách nhiệm.

Đó là mục tiêu của giáo dục: nâng cao khả năng tư duy phản biện của cá nhân, đánh giá độ tin cậy của các nguồn thông tin và những lợi ích tiềm tàng đằng sau việc lựa chọn thông tin mà chúng ta tiếp nhận, hiểu được các cơ chế tâm lý mà chúng kích hoạt, cho phép gia đình, cộng đồng và các tổ chức xây dựng các tiêu chí thực tiễn cho một nền văn hóa truyền thông lành mạnh và có trách nhiệm hơn.

Chính vì lý do này mà việc đưa kiến thức cơ bản về truyền thông, thông tin và trí tuệ nhân tạo vào hệ thống giáo dục ở mọi cấp độ ngày càng trở nên cấp thiết, điều mà một số tổ chức dân sự đã và đang thúc đẩy. Là người Công giáo, chúng ta có thể và phải mang lại đóng góp của mình để mọi người – đặc biệt là giới trẻ – có được khả năng tư duy phản biện và phát triển trong tự do tâm trí. Kiến thức cơ bản này cũng cần được tích hợp vào các sáng kiến giáo dục thường xuyên rộng lớn hơn, hướng đến người cao tuổi và những thành viên bị gạt ra bên lề của xã hội, những người thường cảm thấy bị loại trừ và bất lực trước sự thay đổi công nghệ nhanh chóng.

Trang bị kiến thức về truyền thông, thông tin và trí tuệ nhân tạo sẽ giúp mọi người không bị cuốn vào sự sai lệch nhân cách hóa của các hệ thống này, nhưng coi chúng như những công cụ ; luôn sử dụng sự xác thực từ bên ngoài đối với các nguồn tin – vốn có thể không chính xác hoặc sai sót – do các hệ thống AI cung cấp ; bảo vệ đời sống riêng tư cũng như dữ liệu cá nhân của mình bằng cách hiểu rõ các cài đặt bảo mật và những lựa chọn phản đối. Điều quan trọng là phải giáo dục và tự giáo dục sử dụng AI một cách có chủ đích và, trong bối cảnh này, bảo vệ hình ảnh của chính mình (hình ảnh và âm thanh), khuôn mặt và giọng nói của mình để ngăn chặn việc lạm dụng chúng trong việc tạo ra nội dung và hành vi có hại như gian lận kỹ thuật số, quấy rối trực tuyến và deepfake vi phạm đời sống riêng tư và sự thân mật của con người mà không có sự đồng ý của họ. Cũng giống như cuộc cách mạng công nghiệp đòi hỏi trang bị kiến thức cơ bản để giúp mọi người phản ứng với những điều mới mẻ, cuộc cách mạng kỹ thuật số cũng đòi hỏi trang bị kiến thức cơ bản về kỹ thuật số (cũng như đào tạo về nhân văn và văn hóa) để hiểu cách các thuật toán định hình nhận thức của chúng ta về thực tại, cách thức hoạt động của các thành kiến ​​trong trí tuệ nhân tạo, đâu là những cơ chế quyết định sự xuất hiện của một số nội dung trong luồng thông tin của chúng ta (feed), đâu là những giả định và mô hình kinh tế của trí tuệ nhân tạo và chúng có thể thay đổi như thế nào.

Chúng ta cần khuôn mặt và giọng nói để lại lên tiếng cho con người. Chúng ta cần gìn giữ món quà của truyền thông như một chân lý sâu xa nhất của con người mà mọi đổi mới công nghệ cần hướng đến.

Khi đề nghị những suy tư này, tôi xin cảm ơn tất cả những ai đang hành động vì các mục tiêu được trình bày ở đây và tôi chân thành chúc lành cho tất cả những người đang làm việc vì công ích thông qua các phương tiện truyền thông.

Vatican, ngày 24 tháng 01 năm 2026, Lễ nhớ thánh Phanxicô Salê

Lêô XIV, Mục tử của các mục tử

————————————————–

[1] “Việc được tạo dựng theo hình ảnh của Thiên Chúa có nghĩa là con người, ngay từ khi được tạo dựng, đã nhận được một đặc tính cao quý […]. Thiên Chúa là tình yêu và là nguồn gốc của tình yêu: Thiên Chúa Tạo Hóa cũng đã khắc ghi đặc điểm này trên khuôn mặt chúng ta, để, thông qua tình yêu – phản chiếu tình yêu của Thiên Chúa -, con người nhận ra và thể hiện phẩm giá của bản tính mình và sự giống như Đấng Tạo Hóa của mình” (cf. S. Grégoire de Nysse, La création de l’homme : PG 44, 137).

————————————————–

Tý Linh chuyển ngữ

(nguồn : vatican.va)